Câu chuyện sau đây kể về người phụ nữ mang tên một loài hoa sang trọng và kiều diễm, nàng tên là Cát Lan. Tuy được sinh ra trong một gia tộc luôn được xã hội trân quý và ngưỡng mộ, vậy mà nàng thường đối xử với mọi người quanh mình rất hoà đồng, giản dị chứ không như những kẻ quyền quý khác. Từ ngàn xưa, con người đã phân chia ra những giai cấp khác nhau, để phân biệt sự vinh quang cũng như sự hạ liệt của từng dòng giống. Trong các giai cấp, Bà-la-môn là giai cấp cao quý nhất trong bốn giai cấp có mặt ở cuộc đời. Truyền thống ấy được gìn giữ, chấp nhận như những chân lý thiêng liêng do tổ tiên loài người để lại.

Cha nàng là người rất thành đạt trong xã hội. Là một nhà kiến trúc nổi danh, ông rất tự hào về những thành công của mình; cũng như niềm tự hào về dòng dõi cao quý và đứa con xinh đẹp mà hết mực yêu quý. Ông thường xem nàng như một bảo vật vô giá mà thần linh đã ban tặng cho ông. Với trí óc nhạy cảm, kiến thức uyên bác, những bản vẽ của ông luôn được giới thượng lưu đánh giá rất cao. Ông đã từng thiết kế, giám sát những công trình xây dựng trọng đại của hoàng cung hay của những giáo phái tôn giáo.

Từ nhỏ Cát Lan đã được hấp thụ một nền giáo dục nghiêm túc của cha cùng các giáo sư danh tiếng, mà người cha mời dạy riêng cho đứa con yêu của mình, với những khoảng thù lao hậu hĩ. Nàng giống cha, nhất là khuôn mặt và tính thông minh của dòng dõi. Mẹ nàng thật hiền, mọi việc trong nhà đều giao hết cho bà; là người đảm đang hiền thục, biết thờ phụng tổ tiên, kính chồng tuyệt đối, cư xử với người ăn người ở có tình có lí. Tục lê bấy giờ không cho phép phụ nữ tham gia những công việc ngoài xã hội. Hình ảnh người phụ nữ được đề cao là phải biết thủ phân, tự xem mình như nô lệ trung thành nhất của chồng con. Nhưng vối Cát Lan thì khác, vì là đứa con duy nhất nên cha nàng rất cưng; ngoài những môn học căn bản, ông còn dạy cho nàng viết văn và làm thơ (những môn học này phụ nữ thường không được học!) Vốn thông minh, tâm hồn đa cảm, nàng rất có năng khiếu văn thơ. Những bài thơ của nàng thật hay; cha nàng thường đọc cho mọi người nghe trong những buổi tiệc được tổ chức tại nhà nàng. Những lần như thế nàng lại được mọi người ca ngợi bởi sự tài hoa thể hiện trong thơ của mình.

     Cuộc đời trong mắt nàng rất thơ mộng. Nàng cảm thấy hạnh phúc ở xung quanh mình. Càng lớn, Cát Lan càng tươi thắm, nhuần nhị với vẻ đẹp thanh xuân của mình. Trong vóc dáng yêu kiều,diễm lệ; đôi mắt bồ câu xanh trong, hiền dịu; đôi mày thanh mãnh, cong cong như vầng trăng hạ huyền; nước da trắng ngà như nụ ngọc lan; đôi má ửng sắc hồng đào; giọng nói trong trẻo, dịu dàng nàng đã làm cho bao nhiêu chàng trai phải say đắm. Nhiều công tử của nhiều gia đình danh giá trong kinh thành đều ngấp nghé muốn được thành thân cùng nàng; đã cậy nhờ mai mối đánh tiếng gần xa, hoặc mang đồ sính lễ đến cầu hôn nhưng tất cả đều bị nàng khiêm nhượng từ chối. Nàng thường lấy lí do “chưa muốn lấy chồng để khỏi phải rời xa cha mẹ”, nên cha nàng cũng không nỡ ép buộc; trong thâm tâm, ông cũng muốn “chọn mặt gửi vàng”. Cũng như bao gia tộc giàu sang khác, những buổi tiệc trong khuôn viên nhà Cát Lan được tổ chức đều mỗi tháng; những công tử danh gia, những vị khách quyền quý thường hiện diện trong những buổi tiệc ấy. Cha nàng còn mua sẵn một vườn xoài bát ngát để làm của hồi môn cho nàng.

Đời sống tâm linh của Cát Lan cũng được cha nàng quan tâm rất kỹ. Quan niệm bấy giờ “đời sống không tôn giáo, là đời sống rỗng tuếch!” Cha nàng là một tín đồ trung thành của giáo phái thờ thần Lửa. Trong ngôi nhà rộng lớn của họ, có một nơi được xem là thiêng liêng nhất, ấy là gian nhà thờ; trong đó có một ngọn lửa, được chăm sóc để không bao giờ tắt. Cha nàng thường đem nàng đến đấy vào ngày đầu và cuối tháng. Từ nhỏ, Cát Lan vốn đã yêu thích lễ nghi, và giờ đây, nàng đã vào tuổi thành niên; niềm hứng khởi tâm linh thực sự bắt đầu từ hôm nàng được cha truyền dạy cho phương pháp “thể nhập vào thần Lửa”. Nhờ lắng nghe kỹ lời dạy đạo của cha, rồi thực hành theo phương pháp ấy, nên Cát Lan dễ dàng cảm nhận niềm hạnh phúc tâm linh như lời cha dạy. Phương pháp “thể nhập thần Lửa” nàng nhớ rõ từng chữ một. Lời cha dạy: “Hãy quên hết mọi chuyện, dứt bặt mọi tư tưởng, hãy chú tâm nhìn vào ngọn lửa, rồi nhắm mắt để ngọn lửa đi vào bên trong; nếu khi nào không còn thấy ngọn lửa bên trong nữa thì mở mắt nhìn lại ngọn lửa bên ngoài, và tiếp tục đưa ngọn lửa vào bên trong. Khi nào tâm tư hoàn toàn yên lặng, ngọn lửa không còn lay động, lúc ấy ta sẽ thể nhập với thần linh bất tử”. Tuy Cát Lan không làm được như lời của cha, nhưng nàng rất thích thú với nhưng trạng thái cảm giác phát sanh trong nàng, khi những lần cùng cha luyện tâm. Nàng đem những cảm nhận tâm linh ấy nói với cha, ông mỉm cười khen ngợi, cảm thấy hài lòng khi biết nàng có những cảm nhận như thế. Thỉnh thoảng, Cát Lan còn được cha cho theo đến dự những buổi lễ lớn ở giáo đường. Ngôi giáo đường nằm bên bờ sông Hằng thiêng linh, cách nhà họ một ngày đi xe ngựa. Ngôi giáo đường thật lộng lẫy. Đây là một công trình do cha nàng thiết kế, và cũng là niềm tự hào của tín đồ. Vị giáo chủ ở đây là bậc đạo sư của cha nàng, ông đặt trọn đức tin của mình vào ngài. Cha nàng thường ca tụng về vị đạo sư của mình với mọi người “Ngài là một bậc thánh, là bậc đã nhập với thần linh bất tử”. Những lần đến giáo đường, Cát Lan đều được tiếp kiến vị giáo chủ cùng cha. Nàng thấy ngài rất cao cả, sự bình an luôn toả ra từ ngài mỗi khi Cát Lan đảnh lễ. Giáo đường này có trên ba trăm vị tu sĩ, tuy đông vậy nhưng không gian nơi đây thật sự yên tĩnh; mọi người dường như không quan tâm đến thế giới bên ngoài, ai nấy đều chuyên chú vào việc thể nhập với thần linh bất tử!

Thời gian cứ nhẹ nhàng trôi qua. Cuộc đời Cát Lan tưởng như một con thuyền êm xuôi trong dòng sông dịu dàng vô tận. Những buổi tiệc được cha nàng tổ chức nhiều hơn. Cát Lan cùng cha luôn là những khách mời danh dự trong các buổi tiệc ở những gia đình danh giá khác. Nàng luôn được vây quanh bởi những chàng trai trẻ trung, đẹp đẽ. Thế giới của tiệc tùng luôn hào nhoáng và sang trọng. Cát Lan thường đến những buổi tiệc với những trang phục lộng lẫy và tinh tế; sắc đẹp và sự duyên dáng ở nàng luôn bừng toả, làm cho mỹ nhân thiên hạ phải lu mờ đi. Nhiều chàng trai tặng nàng những bảo vật quý giá, nàng nhận, tỏ lòng biết ơn trong thái độ chừng mực, vừa phải. Các chàng thi nhau kể cho nàng nghe những câu chuyện lạ mà họ biết. Nàng lắng nghe và tỏ vẻ thán phục sự hiểu biết của họ, càng làm cho bao chàng phải mê mệt.

Một hôm dự tiệc ở nhà quan đại thần, Cát Lan nghe được một tin quan trọng; tin ấy đang làm cho mọi người bàn tán khắp nơi! Người ta kể cho nhau nghe chuyện một vị Phật vừa xuất hiện. Giáo pháp của vị Phật ấy đã phủ nhận truyền thống phân biệt giai cấp; phủ nhận luôn cả sự toàn năng toàn thiện của đấng sáng tạo chủ Phạm Thiên mà từ ngàn xưa nhân loại đã tôn thờ! Quan đại thần còn xác nhận: Đức vua đang trị vì cũng đã quy y theo vị Phật ấy cùng với rất nhiều thân nhân và tuỳ tùng của mình! Cát Lan phấn khích khi nghe mọi người kể về Đức Phật. Nàng hỏi thật nhiều về Đức Phật; nàng tưởng tượng một ngày nào đó sẽ được gặp Đức Phật, có lẽ lúc ấy nàng rất sung sướng, vì mới nghe qua lời kể của mọi người mà nàng đã nhìn thấy được sự vĩ đại ở đức Phật. Nàng cảm nhận điều bấy lâu đang dằn vặt trong lòng, nay đã được đức Phật tháo bỏ.     

 Trong khoảng thời gian rất ngắn, những sự việc động trời ập đến đã làm cho ông kiến trúc sư hoàn toàn suy sụp. Ông đang chuẩn bị hôn lễ của Cát Lan làm sao cho thật long trọng, để mở mặt mở mày với dư luận. Người được ông chọn làm rể là công tử con quan đại thần. Vị công tử này là người xứng đáng nhất để sánh duyên cùng Cát Lan. Ngoài văn võ song toàn, chàng còn có nhiều triển vọng kế thừa chức vụ của cha mình, khi ông ấy về hưu. Mọi việc đang tiến hành thuận tiện thì ông nhận được một tin làm chấn động cả kinh thành: vị giáo chủ đạo sư vĩ đại của ông đã giải tán tín đồ, và cùng với những môn đệ của mình quy y theo Đức Phật! Ông tức tốc cho đánh xe ra giáo đường để xác minh. Những hình ảnh mà ông tận mắt nhìn thấy thật không thể tin nổi. Ngôi giáo đường hoành tráng với hơn ba trăm tu sĩ trước đây, giờ vắng tanh;những bím tóc nằm la liệt bên bờ sông chứng tỏ đã có một cuộc xuất gia tập thể. Ông bàng hoàng đến nổi dựng cả tóc gáy, tất cả những điều thiêng liêng trong ông dường như đang hấp hối; nghẹn ngào, ông vội ra xe như muốn trốn chạy một cơn ác mộng. Trên đường quay về, ông không hề nói một lời, làm cho mấy gã tuỳ tùng lo sợ. Khi chiếc xe song mã chạy qua chiếc cổng vào nhà, ông nhìn thấy bà vợ hớt hải chạy ra; linh tính báo cho ông có việc gì chẳng lành (vì vợ ông không bao giờ ra khỏi cửa để đón ông với vẻ khác thường như thế). Bà quỳ xuống chân ông, tất cả người hầu đều quỳ xuống theo sau lưng bà. Ông trấn tỉnh bảo:

- Có gì hãy vào trong rồi nói.

- Thưa vâng!

Bà đáp lại, rồi theo ông vào trong nhà. Bà quỳ mọp dưới chân ông khi ông ngồi vào ghế. Với giọng nghẹn ngào, bà tức tưởi:

- Thưa phu quân, thiếp thật đáng tội chết. Thiếp đã không gìn giữ được thanh danh của gia tộc, đã để đứa con gái yêu của chúng ta bỏ đi mất.

- Bà vừa nói cái gì? Ông đứng bật dậy hỏi.

- Thưa phu quân, xin người hãy bình tĩnh, khi phu quân đọc xong lá thư này, người sẽ hiểu.

Nói xong, bà cung kính dâng lên ông một bức thư. Tay ông run run vội vàng mở bức thư, nét chữ còn mới và rõ ràng là của Cát Lan.

Cha mẹ yêu kính của con!

Khi cha mẹ đọc những chữ này thì con đã đi thật xa. Con biết cuộc ra đi của mình sẽ làm cho cha mẹ đau khổ và lo lắng. Ngàn vạn lần con thật bất hiếu, kính xin cha mẹ tha thứ cho con. Cha ơi, không biết mai này con sẽ sống ra sao khi sống thiếu vắng tình thương của cha; từ trước đến nay con luôn được cha chiều chuộng; và từ nay, con sẽ không còn gần bên cha để được cha thương yêu đùm bọc, dạy bảo và dỗ dành nữa rồi. Nhưng con biết đó là do con tự mình chọn lấy, thì phải cố chịu thôi, phải không cha ?

Kính lạy cha mẹ! Xin cha mẹ cho con đôi lời để giải thích, để cha mẹ hiểu và thông cảm cho đứa con bé dại của mình. Là con gái thì phải lấy chồng, sinh con, đó là định luật tất yếu của đời sống. Nhưng con muốn hạnh phúc của đời mình, do chính mình lựa chọn. Lần này con ra đi với người mà con yêu thương. Chúng con đã quyết định xây tổ ấm với nhau bằng tình yêu thật sự. Nếu người con yêu không phải là một kẻ ở giai cấp nô lệ thì con đâu phải mất công bỏ trốn, vì con biết cha luôn thương yêu và chiều chuộng theo ý của con. Oái ăm thay, truyền thống của dòng dõi ta sẽ không bao giờ cho phép lấy một người nô lệ làm tỳ thiếp chứ đừng nói gì là được phép làm chồng. Người cùng xây dựng hạnh phúc đôi lứa với con lần này chính là Nô Thăng, kẻ nô lệ chuyên chăm sóc đàn ngựa cho ta. Chúng con đã chơi thân với nhau từ bé và chúng con đã thật lòng yêu nhau. Đã bao lần con khước từ lời cầu hôn vì con không muốn lấy ai khác  ngoài chàng, và trong thâm tâm con cũng không muốn phải rời xa cha mẹ. Lần này thấy cha mẹ cương quyết gả con cho con trai quan đại thần, nên chúng con mới quyết định bỏ trốn. Con rất đau lòng khi phải rời xa cha mẹ. Hy vọng thời gian rồi sẽ xoa dịu nỗi đau chia ly này. Và một ngày nào đó chúng con sẽ trở về để được sống trong tình thương yêu của cha mẹ.

Con xin đấng chí tôn luôn gia hộ cho cha mẹ nguồn bình an và sự trường thọ.

                                                Đứa con bất hiếu của cha mẹ

                                                              Cát Lan

Đọc xong lá thư của con gái, ông kiến trúc sư thấy mình đang khóc. Cuộc đời ông chưa bao giờ phải rơi lệ trước một hoàn cảnh nào, vậy mà…Nhưng niềm kiêu hãnh dòng dõi trong ông bùng lên, đã làm ông thấy mình bị xúc phạm. Ông lẩm bẩm:

- Ôi! Con yêu! Sao con khờ dại quá vậy?

Suốt quãng thời gian tiếp theo, ông giao tất cả công việc nhà cho người vợ. Từ ngày Cát Lan bỏ đi, không ai còn nghe ông nói một lời nào nữa. Ông vào gian nhà thờ và nhập thất luôn ở đó.

Nói về nàng Cát Lan xinh đẹp, lúc này nàng đang sống với người yêu của mình ở một vùng biên địa vắng vẻ. Cư dân vùng ấy thưa thớt và nghèo nàn, họ tiếp đón hai vợ chồng nàng thật thân tình. Thường thì những người nghèo khó hay quan tâm giúp đỡ những kẻ có hoàn cảnh giống mình. Họ giúp hai người dựng một mái nhà, đúng hơn là một túp lều gần bên dòng suối đá. Với bản tính yêu thiên nhiên và dễ hoà đồng nên Cát Lan thấy nơi đây rất đẹp và không đến nỗi tệ như trong ý nghĩ. Những ngày đầu sống xa gia đình nàng thường thổn thức với nổi nhớ cha mẹ. Nàng thường nằm mơ thấy cha đi tìm mình, ông phờ phạc và không còn vẻ phong độ như xưa; những lần nằm mơ như vậy nàng thương bật khóc trong giấc ngủ. Nàng hay ôn lại mảng đời cũ- những ngày sống hạnh phúc với cha mẹ. Có những công việc mà trước đây chẳng bao giờ nàng phải nghĩ đến, có khi còn tưởng là kinh khủng ghê gớm, giờ đây bổng nhiên trở thành bình thường để hợp với quy luật tự nhiên của đời sống. Một số thói quen cũ bắt đầu chết đi và một số thói quen mới đang hình thành. Người chồng đối xử với nàng rất tốt, gã xem nàng như báu vật của đời mình. Gã không bao giờ để nàng làm bất cứ công việc nặng nhọc nào. Với tính cách cần mẫn sẵn có của một kẻ nô lệ, gã cáng đáng tất cả công việc mưu sinh. Gã làm đủ thứ, từ săn bắn, trồng trọt cho đến làm thuê, cuốc mướn, thành thử đời sống của họ cũng không đến nỗi túng thiếu lắm. Những lúc người chồng ra ngoài làm việc, nàng ỏ nhà dọn dẹp nhà cửa, nấu nướng cơm nước. Để đỡ trống trải Cát Lan thường chơi với lũ nhỏ hàng xóm, nàng dạy cho các em một số môn học. Lần hồi những cư dân quanh vùng đều đem con cái của họ đến gửi cho nàng dạy, khi họ phát hiện ra nàng là người trí thức. Một buổi sáng, nàng đang dạy lũ học trò nhỏ của mình viết chữ, chợt bên ngoài xuất hiện một vị khất sĩ; người quấn tấm y vàng, đầu không để tóc và đi chân không. Vị tu sĩ kia làm nàng thấy tò mò. Trước đây khi còn ở với cha mẹ, Cát Lan thường gặp rất nhiều vị khất sĩ của nhiều giáo phái khác nhau. Nhưng vị tu sĩ này nàng thấy sao nghiêm trang và thanh khiết quá. Đôi mắt người thu thúc nhìn xuống, từ dáng ôm bình bát đến khuôn mặt, toả ra vẻ an lạc khác thường. Cát Lan vội xuống bếp, đem bát cơm nếp và số trái cây mà hồi sáng cha mẹ của một số học trò mới biếu, ra đặt vào bình bát của người.    

- Bạch tôn giả, xin ngài hãy hoan hỷ cho con hỏi vài điều – Nàng lễ độ thưa sau khi đã cúng dường vật thực.

- Xin thí chủ cứ hỏi. Vị tu sĩ trả lời hiền hoà.

- Bạch tôn giả, chẳng hay người tu theo giáo phái nào?

- Bần tăng xuất gia dưới sự hướng dẫn của Đức Phật.

Nghe nhắc đến Đức Phật, lòng của Cát Lan bỗng thấy phấn khích, nàng hỏi tiếp:

- Bạch tôn giả, con nghe nói Đức Phật phủ nhận sự toàn năng toàn thiện của đấng sáng tạo chủ -Phạm Thiên- và ngài phủ nhận cả truyền thống phân biệt giai cấp?

- Đúng vậy! Nếu có một Đấng chí tôn toàn năng toàn thiện thì làm sao trên cuộc đời còn có những số phận tối tăm, thống khổ… Đức Phật dạy rằng tất cả sự dị biệt, vui hay khổ của con người trên cuộc đời đều do mỗi cá nhân tự chịu trách nhiệm; chính những hành động tạo tác của ta sẽ cho kết quả hạnh phúc hay đau khổ.

- Bạch tôn giả, còn sự khác nhau của những giai cấp?

- Không có sự khác nhau giữa con người, máu ai cũng đều đỏ, nước mắt ai cũng đều mặn thì làm sao có những giai cấp cao cả khi mới sanh, cũng như hạng người thấp kém, hèn hạ lúc mở mắt chào đời!

- Lành thay những lời dạy của tôn giả, con thật sự được cởi mở.

Cát Lan quỳ xuống đảnh lễ vị tu sĩ. Nhà sư như thấu hiểu tâm tư của nàng, người ôn tồn nói:

- Trước đây bần tăng là người trong giai cấp hạ liệt, làm nghề gánh phân, mọi người không ai dám đến gần vì sợ bị ô nhiễm. Từ khi gặp Đức Phật, ngài cho bần tăng xuất gia; và chính Đức Phật cũng như những đồng đạo của bần tăng, đa phần đều xuất thân từ giai cấp vua chúa, quý tộc... nhưng không xảy ra bất cứ một sự phân biệt nào! Mong những lời vừa rồi sẽ đem lợi ích đến cho thí chủ, chúc thí chủ an vui với sự cúng dường này.

Nàng quỳ cho đến khi vị tu sĩ khuất hẳn. Bấy lâu nay nàng mang nặng nỗi mặc cảm của chồng, nhưng những lời nàng vừa được nghe từ một vị tu sĩ Phật giáo đã làm cho hai vợ chồng hạnh phúc thêm.

Nàng sinh một bé trai vào năm thứ hai. Đứa con đầu lòng thật kháu khỉnh, bà con láng giềng đến chúc mừng rộn rịp. Đến năm thứ ba nàng sanh tiếp một bé trai nữa. Chồng nàng vui mừng khôn tả, gã cố gắng làm việc để nuôi dưỡng ba mẹ con nàng. Mấy tháng gần đây, chồng nàng kiếm tiền khá dễ so với thời gian trước; gã tìm được một sườn núi mọc rất nhiều nấm linh chi, thứ nấm ấy người dưới kinh thành rất chuộng nên cuộc sống của họ cũng tương đối dễ dàng.

  Dường như cuộc sống không bao giờ bằng phẳng, những nổi bất hạnh vô tình ập đến bất ngờ.

Đã hai hôm rồi mà chồng nàng chưa về. Thường ngày thì gã lên núi buổi sáng, tối đã có mặt với nàng. Từ khi hai người sống chung với nhau, gã chưa bao giờ vắng nhà một cách vô cớ. Suốt đêm nàng không ngủ để chờ gã. Linh tính như có chuyện gì không hay xảy ra. Buổi sáng nàng chạy qua nhà bên cạnh, nhờ họ lên núi xem thử. Cả ngày hôm đó, lòng Cát Lan nóng như lửa, nàng cứ chạy ra, chạy vào xem chồng nàng đã về chưa. Khi trời tối, nàng đang cho đứa con lớn ăn chợt nghe tiếng lao xao trước ngõ. Nàng vội chạy ra, bên ngoài, mấy người đàn ông khiêng một cái cáng tiến vào. Dưới ánh đuốc của họ, Cát Lan thấy người chồng của nàng nằm bất động. Nàng lặng người khi người ta đặt cáng xuống giữa nhà. Một người đàn ông quay qua nàng:

- Anh ta bị rắn độc cắn. Khi chúng tôi tìm thấy thi thể thì anh ấy đã chết rồi, có lẽ từ hôm qua!

Không kìm được tiếng kêu thảng thốt, nàng cúi xuống ôm xác chồng oà khóc. Tại sao, tại sao!? Nàng ngơ ngác không hiểu: Tại sao cuộc sống và hạnh phúc lại khắc nghiệt với nàng đến như vậy? Nàng khóc thật nhiều. Nước mắt nàng không hiểu từ đâu mà nhiều đến thế. Nàng chỉ biết ngồi khóc nức nở suốt đêm. Mấy phụ nữ hàng xóm chăm sóc hai đứa trẻ và an ủi nàng. Người ta hoả tán chồng nàng ngay ngày hôm sau.  

Lần đầu tiên trong cuộc đời, Cát Lan nếm phải sự khổ đau mất mát lớn như vậy. Sự thương tâm của nàng không có ai có thể chia sẻ được. Nàng yêu chồng bằng tình yêu đầu đời, đã gạt bỏ tất cả những định kiến hà khắc của xã hội, hy sinh cả tình cảm của gia đình. Thật ra,từ nơi lý trí, nàng biết và muốn chứng tỏ cho chính mình rằng hạnh phúc chỉ do mình quyết định, vậy mà...! Giờ đây, nàng ý thức trọn vẹn về sự chết. Nơi biên địa heo hút này chẳng còn lý do gì để nàng phải ở lại. Phải rồi, mình phải trở về nhà cha mẹ, đây không phải là nơi của mình. “Mình còn hai đứa con nhỏ, chính chúng sẽ là niềm hạnh phúc của đời mình, cha mẹ chắc nhớ mình lắm”, nàng nghĩ thế. Cát Lan từ giã những người hàng xóm nghèo khó mà bấy lâu họ xem nhau như những người đồng cảnh ngộ. Nàng tặng lại tất cả tài sản mà mấy năm qua hai vợ chồng nàng đã dành dụm được. Mọi người đều tỏ vẻ lưu luyến, họ tiễn nàng một đoạn đường khá xa với những tình cảm chân thành.

Rời vùng biên địa hoang vu, nàng ẳm đứa nhỏ trong lòng và cõng đứa lớn trên lưng. Hướng về kinh thành, nàng lần hồi cất bước. Cát Lan cứ mải miết đi như vậy đã được mấy hôm; ngày đi, đêm ngủ lại ở một cội cây to lớn hoặc một hang đá ven đường. Sống trong cảnh nghèo khó mấy năm vừa qua đã dạy cho nàng sự chịu đựng dẻo dai và dễ thích nghi với mọi hoàn cảnh khốn khó. Trưa hôm ấy nàng đến được dòng sông quen cũ, nơi đây là ranh giới của kinh thành, chỉ cần qua bên kia bờ là nàng có thể dễ dàng thuê được xe ngựa. Nàng phấn khởi hẳn lên. Sự mỏi mệt của cuộc hành trình dường như tan biến khi nàng nghĩ sắp hội ngộ với cha mẹ. Nàng để đứa bé lớn ở bên này bờ, còn nàng thận trọng ẳm đứa nhỏ lội qua bên kia. Khúc sông này khá cạn, Cát Lan lội qua không đến nỗi khó lắm. Nàng đặt đứa bé dưới một gốc cây rồi quay trở lại để đem đứa lớn qua. Khi đang ở giữa dòng nước, nàng chợt linh cảm chuyện gì đó, quay nhìn lại, nàng trông thấy một con ác điểu to lớn từ trên cao sà xuống cắp đứa nhỏ đang nằm dưới gốc cây. Cát Lan kinh hoàng la lớn. Bản năng của người mẹ trỗi lên, nàng quay người như lao trên nước, chạy theo ác điểu, nàng gào to và xua tay lia lịa. Ôi! Thật đáng thương, chim đói đã tha mồi bay đi mất. Nàng chạy theo hướng chim mất hút, kêu gào thê thảm; chợt nàng khựng lại, nàng quay phắt lại, sực nhớ đứa nhỏ bên kia…

Thằng bé đứng bên kia bờ, thấy mẹ vẫy tay gọi to, tưởng rằng mẹ gọi nên bước xuống dòng nước. Nàng lặng người khi chứng kiến cảnh dòng nước cuốn con đi! Nàng điên cuồng chạy theo, khoảng cách quá xa, nên khi nàng tới nơi thì đứa bé đã mất tăm trong dòng nước. Nước mắt đầm đìa, Cát Lan cứ chạy theo dòng nước mà gọi con… Chạy được một hồi lâu, chợt nhớ đến đứa nhỏ, nàng lại quay người chạy về hướng chim cắp con nàng đi. Nàng gào to trong gió: trả con lại cho tôi, trả con lại cho tôi! Cát Lan cứ chạy xuôi chạy ngược như thế không biết đã bao nhiêu vòng, nỗi tuyệt vọng dâng lên tột cùng; đến khi không còn chịu đựng nỗi nữa, nàng lảo đảo ngã xuống, ngất lịm…

Cát Lan tỉnh lại khi trời sắp sáng, xung quanh tối om, nghe thần xác đau đớn rã rời. Nàng nhớ lại cảnh mất hai đứa con thơ, nước mắt lại trào ra… Giữa quạnh vắng mênh mông, nàng tức tưởi khóc. Ôi định phận, ta đã làm gì mà phải chịu bất hạnh như thế này! Nàng nhớ lại cái chết của người chồng, nhớ hai con mà nàng đã rứt ruột sanh ra; nỗi bi phẫn trào dâng và nàng lại ngất đi! Những tia nắng chói chang làm nàng tỉnh lại. Nàng nhớ lại mọi chuyện, giờ trong nàng không còn nước mắt để khóc nữa. Nàng biết mình đã mất đi tất cả, mất luôn cả ý chí lẫn khát vọng cháy bỏng trong tâm hồn mà trước đây nàng từng ôm ấp đi vào đời sống. Trong nỗi tuyệt vọng không cùng ấy chợt thấp thoáng hình ảnh cha mẹ lại hiện ra. Phải, nàng còn cha mẹ thân yêu! Tình yêu của song than đối với nàng như vầng nhật nguyệt. Hai người sẽ là nơi nương tựa cuối cùng của nàng! Nghĩ như thế, Cát Lan gom lại phần sức lực cuối cùng, lảo đảo đứng lên, cố đi về hướng kinh thành. Nàng gắng gượng tiếp tục cuộc hành trình với nỗi buồn trống trải quạnh hiu xâm chiếm tâm hồn… Nỗi cô đơn to lớn khủng khiếp bất thần ập xuống cuộc đời nàng. Một cảm giác bơ vơ lạc lõng giữa cuộc đời rộng lớn vô biên. Thời gian trôi qua thật chậm. Cuối cùng thì Cát Lan cũng bước chân lên con đường lớn, chỉ còn vài dặm nữa là nàng sẽ về đến nhà. Trên đoạn đường ấy, nàng chợt gặp một người thanh niên, anh ta nhận ra nàng từ cái nhìn đầu tiên:

- Thưa tiểu thư! May quá, tôi đang trên đường đi tìm tiểu thư thì gặp tiểu thư ở đây. Tiểu thư không nhận ra tôi sao! Tôi là người đánh xe của ông chủ đây!

Người thanh niên nói một hơi.

Cát Lan nhìn gã, nàng gật đầu, bảo:

- Hãy đưa tôi về gặp cha mẹ tôi.

- Thưa tiểu thư, xin cô hãy bình tĩnh! Đêm trước, không hiểu vì lý do gì mà cả nhà cô bị lửa thiêu rụi; cha mẹ tiểu thư và mọi người bên trong đều chết hết. Tôi may mắn đi tìm con ngựa lạc nên mới thoát chết. Tôi đang trên đường đi tìm tiểu thư để báo tin thì gặp tiểu thư ở đây – Gã chỉ tay về phía trước – Đám khói đang bốc lên là dấu vết cuối cùng của trận hoả hoạn ấy.

Gã quay qua nhìn Cát Lan thì nàng đã ngã xuống, bất tỉnh.

Khi người thanh niên dìu nàng về đến nhà, Cát Lan không còn nhận ra gì nữa. Nguyên một gia trang rộng lớn chỉ còn ngổn ngang tro bụi! “Cha mẹ ơi!” Nàng gọi to và chạy vào đám tro tàn. Cát Lan vùng vẫy dữ dội khi một số người cố giữ lại. Ai cũng xúc động trước nỗi bất hạnh của nàng. Cát Lan ngất đi và tỉnh lại nhiều lần. Lần cuối cùng, tỉnh lại, nàng không còn dẫy dụa nữa, chậm rãi đứng lên, mặt trắng bệch, đôi mắt không còn chút thần sắc nào… Nàng đã hoá thành điên dại!

ÔI! Số phận của nàng thật thương tâm. Từ một tiểu thư khuê các, với vóc dáng trang nhã vào bậc nhất trong kinh thành Vệ Xá; vậy mà giờ đây nàng tàn tạ đến đỗi, ai thấy cũng phải rơi lệ xót thương cho một số phận bi khốn, nghiệt ngã. Cát Lan lê lất khắp đầu đường xó chợ, mỗi bước chân của nàng như mang theo nỗi buồn nặng trĩu của sự bất hạnh thân phận. Gặp ai nàng cũng hỏi có thấy cha mẹ hay chồng của mình không; đôi khi nàng nắm áo người tình cờ gặp và nằng nặc đòi trả con lại cho mình! Ngày qua ngày như thế, nàng lang thang khắp nơi. Đôi mắt ngọc của nàng bây giờ như bị vây phủ một lớp sương mù của tuyệt vọng và đau đớn. Cái nhìn của Cát Lan giờ đây luôn xa vắng, như đang chìm vào một ký ức sâu thẳm. Trên từng lọn tóc rũ rượi kia, trên từng ngón tay lem luốc ấy, cả trên từng bước chân run rẩy, như cũng bật lên niềm đau xót của tâm tư!

Hôm kia, cơn điên lại trỗi lên, nàng chạy theo một chiếc kiệu sang trọng và không ngớt gọi cha. Những người hầu quanh kiệu cố xua đuổi nàng. Bỗng nhiên chiếc kiệu dừng lại, một người trong chiếc kiệu bước ra nhìn nàng lẩm bẩm:

- Tội nghiệp! Thật tội nghiệp cho con!

Người đàn ông trong kiệu ấy đã nhận ra nàng, tuy nàng giờ đây đã thật khác hẳn. Ông ta chính là vị quan đại thần năm xưa. Nếu không có cuộc bỏ trốn của nàng thì ông đã là cha chồng của nàng. Bây giờ ông đã về hưu, thời gian còn lại của cuộc đời, ông dành hết cho việc thực hành giáo pháp. Câu chuyện ông bỏ đạo thờ thần Lửa đã từng gây xôn xao dư luận trong khắp kinh thành.

Một hôm, ông tò mò tháp tùng nhà vua đến viếng Đức Phật, nghe Đức Phật thuyết pháp; và đã cảm nhận được những lời dạy minh triết của Ngài, ông xin quy y Tam Bảo và trở thành một thiện nam cư sĩ. Hôm nay, ông vừa viếng Đức Phật ở Đại Lâm về thì gặp Cát Lan như cảnh ngộ ở trên. Mùa mưa năm nay cả thành Xá-vệ đều hân hạnh khi được đức Phật chọn để nhập hạ thứ năm của ngài.

Sau khi hỏi rõ sự tình về Cát Lan, vị quan đại thần cũng đau lây nỗi đau của nàng, ông không biết phải làm sao, chợt một ý nghĩ loé lên trong tâm tư đang rung động của ông. Cho người đưa Cát Lan lên kiệu, ông tức tốc quay lại Đại Lâm.

Đến ranh giới tịnh xá, đoàn người lặng lẽ tiến vào. Khu rừng yên lặng trong nguồn thanh tịnh bao la. Cát Lan được đưa vào nơi có Đức Phật và chư Tăng đang ngồi. Dường như không khí trong lành và năng lực từ bi vô lượng nơi đây đã đưa Cát Lan trở về với thế giới hiện hữu! Đức Phật ngồi giữa chư Tăng, ánh hào quang từ Ngài toả ra rạng rỡ. Bỗng nhiên, Cát Lan quỳ xuống đảnh lễ và bật khóc nức nở:

- Bạch Đức Thế Tôn! Con thật sự đau khổ quá.

Nàng chỉ nói được vậy rồi ôm mặt khóc.

Để cho nàng khóc một hồi, Đức Phật cất lên tiếng nói hiền dịu. Thời gian như dừng lại. Không gian như suy tư. Gió như ngừng thổi. Lá rừng như im lặng lắng nghe:

- Này con, đã lâu rồi,con đau khổ vì cái chết của một người cha, người mẹ, ngưòi con, người chồng, người anh, người chị… Trên con đường dài, mỗi khi đau khổ là con khóc, khóc mãi như vậy trong cuộc hành trình xa xôi. Nước mắt của con đã rơi còn nhiều hơn nước trong bốn biển.

Đã lâu rồi, máu của con đã đổ khi bị chặt đầu, trong những kiếp sống dưới những hình thức như trâu, bò, cừu, dê…

Đã lâu rồi, con đã bị cầm tù vì trộm cắp, cướp giật hay dâm loàn và đã bị hành quyết. Trong cuộc hành trình xa xôi, máu con đã đổ ra còn nhiều hơn nước của bốn biển.

Và như vậy, cũng đã lâu rồi, con phải chịu đựng biết bao là đau khổ, biết bao là bứt rứt dày vò, biết bao là vận xấu; và, xương cốt của những sinh mạng ấy đã choán đầy biết bao nhiêu nghĩa địa…! Đã lâu lắm rồi, đã quá lâu, quá đủ để bây giờ con ngoảnh mặt, quay lưng, tìm một con đường khác để lánh xa tất cả.

Thời gian, phải chăng luôn là sự kết hợp của những yếu tố tâm lý? Khi những trạng thái đau khổ có mặt thì thời gian trôi qua như bất tận. Ngược lại, khi đang sống trong hạnh phúc, thời gian vút qua như bóng mây bay.

Bốn mùa luân phiên tiếp nối, hoa sala đã mấy lần nở rộ, cây bồ-đề đã bao lần thay lá. Thấm thoát mà Tỳ-khưu-ni Cát Lan đã được bảy hạ. Trong bảy năm qua, Cát Lan sống trong niềm an lành và hạnh phúc của chánh Pháp. Từ lúc được Đức Phật cho phép xuất gia, trở thành tỳ-khưu-ni; ni sư luôn tinh tấn thực hành những lời dạy của đức Phật và các bậc trưởng lão. Ni sư luôn được những vị đồng phạm hạnh yêu mến bởi đức tính khiêm nhu và tinh tấn của mình.

Lần đầu tiên trong lịch sử loài người, hàng phụ nữ được nâng cao giá trị phẩm cách, qua việc đức Phật cho phép thành lập Ni chúng. Trong hàng xuất gia phạm hạnh đã có rất nhiều vị Tỳ-khưu-ni chứng đắc quả A-la-hán. Là một người trước đây gặp quá nhiều đau khổ, hơn ai hết, Cát Lan biết mình phải học hỏi giáo pháp thật nhiều, phải nỗ lực thực hành để có thể chứng ngộ quả vị cao thượng. Hằng ngày, ni sư đi khất thực vào buổi sáng, sau đó về tịnh xá độ ngọ, thời gian còn lại trong ngày bà dành hết cho việc hành thiền. Thỉnh thoảng bà được vị ni trưởng chỉ định thuyết pháp cho thiện tín. Bằng lối nói nhỏ nhẹ, rõ ràng, bằng cách diễn đạt thông minh, mạch lạc các vấn đề nên thiện tín quanh vùng đều đem lòng quý kính ni sư.

Tỳ-khưu-ni Cát Lan cũng tiến rất nhamh trong thiền định. Tâm của ni sư giờ đây dễ dàng an trú vào đề mục mỗi khi bà nhập định. Đức Phật thường chỉ dạy cho đệ tử cả hai loại thiền: Định và Tuệ. Thiền định khá quen thuộc với Cát Lan trước đây, lúc còn ở nhà, nàng đã từng được cha dạy cho phương pháp “thể nhập thần Lửa”, giờ đây, nàng hiểu rõ vấn đề hơn. Đức Phật dạy rõ bốn mươi đề mục trong thiền định. Cốt tuỷ của thiền định là gom tâm lại một nơi, chú tâm vào một đối tượng, không để tâm lang bang; nhờ không để tâm vọng động nên làm vắng lặng những phiền não; khi tâm được an tịnh vững chắc dẫn đến chứng đắc các tầng thiền hữu sắc và vô sắc. Sự an lạc của thiền định có khả năng tiêu trừ mỏi mệt và đem lại hạnh phúc trong hiện tại. Tuy có những ích lợi to lớn như thế nhưng thiền định vẫn còn giới hạn trong tam giới. Người chứng đắc những bậc thiền định cao vẫn còn luân hồi trong sinh tử.các tôn giáo bấy giờ có rất nhiều phái tu tập thiền định, họ quan niệm chứng đắc thiền định sẽ trở thành bất tử. Ấy là điều sai lầm của ngoại đạo màĐứcPhậthường nói rõ! Nhờ học hỏi rành rẽ mà ni sư Cát Lan hiểu, chỉ có thiền tuệ, mới đưa đến chấm dứt tử sanh luân hồi trong tam giới. Pháp hành thiền tuệ chỉ có trong Phật giáo, do đức Phật tìm ra và chứng ngộ. Chính đức Phật đã xác nhận pháp hành thiền tuệ là con đường duy nhất đưa đến chứng ngộ niết bàn, đoạn diệt được tất cả phiền não, chấm dứt sanh tử luân hồi. Đối tượng của thiền tuệ là thực tại hiện tiền, là tất cả những gì đang khởi lên ở đây và bây giờ nơi một hành giả. Có bốn đối tượng được đức Phật chỉ dạy để thiết lập chánh niệm, tỉnh giác: thân, thọ, tâm, pháp. Hành thiền tuệ tức luôn giữ tâm tinh tấn, chánh niệm, tỉnh giác trên bốn niệm xứ ấy.

Bởi tầm quan trọng của thiền tuệ như thế, nên ni sư Cát Lan gia tâm nỗ lực thực hành. Ni sư cũng thường xuyên khuyên thiện tín thực hành thiền tuệ để có được nhiều lợi ích:

- Quý vị nên tinh tấn hành thiện tuệ, bởi chúng ta may mắn có mặt trong thời đức Phật xuất hiện nên mới có pháp hành thiền tuệ. Hãy thấy rõ điều hy hữu ấy!

Khi mới xuất gia, ni sư được đức Phật dạy cho bà bài kinh, nói về hiện tại:

“Quá khứ không truy tìm

Tương lai không ước vọng

Chỉ có pháp hiện tại

Tuệ quán chính là đây

Không động, không rung chuyển

Biết vậy nên tu tập

Hôm nay nhiệt tâm làm

Ai biết chết ngày mai”

Hàng ngày sống và thực hành giáo pháp, ni sư đã thực sự cảm nhận được nguồn an lạc của pháp bảo. Với bản chất thông minh, ni sư học thuộc lòng được rất nhiều bài pháp do ĐứcPhật thuyết. Có những vị sư tỷ thấy bà thông minh và chịu khó như thế nên thường dạy lại cho bà nhiều bài pháp trước đây họ nghe đức Phật thuyết. Phương pháp học thuộc lòng tất cả những lời Đức Phậtdạy là một trong những điều quan trọng mà thời bấy giờ những đệ tử của ngài thường làm.

Mặc dù tỳ-khưu-ni Cát Lan học được rất nhiều giáo pháp, tâm của ni sư lúc này đã tĩnh lặng và an ổn, trạng thái hỷ, lạc dễ dàng phát sinh mỗi khi thực hành pháp, nhưng ni sư tự biết mình vẫn chưa đạt được mục tiêu tối thượng. Nhờ có thiền định làm nền tảng nên thân tâm ni sư không mệt mỏi, bà càng nỗ lực nhiều hơn. Để có nhiều thời gian thực hành, bà không ngủ, đôi khi bà rất ngạc nhiên về sự cân bằng của thân tâm mình. Thật đúng như lời đức Phật dạy “Pháp hộ trì những người thực hành pháp”.

Sáng hôm ấy, sau khi xả thiền, ni sư Cát Lan nghe trong mình có một cảm giác thật lạ, người bà như muốn vỡ bung ra làm nhiều mảnh. Bà hành thiền suốt đêm qua, cảm giác lạ ấy phát sanh trong bà đúng hơn là từ canh giữa, bà thản nhiên ghi nhận những cảm thọ ấy nơi thân và trong tâm. Sau khi quét dọn sạch sẽ xung quanh nơi ở, ni sư đắp y, mang bát đi vào làng khất thực. Bà lặng lẽ chánh niệm ghi nhận từng bước chân, từng cảm thọ qua sự tiếp xúc với ngoại cảnh.

Con đường sáng nay chim hót thật nhiều, mùi hoa rừng phảng phất khắp trong gió, muôn loài cây cỏ như đua nhau phô bày hết sắc thắm tươi dưới ánh bình minh. Sau khi nhận vật thực ở một số nhà thiện tín, đọc lời chúc phúc cho họ rồi bà lặng lẽ quay bước. Dáng ni sư mảnh khảnh, vẻ tự chủ toát ra nơi từng bước chân. Thiện tín trong ngôi làng này đều rất quen thuộc và quý trọng ni sư; sáng nay họ chợt thấy ni sư như rạng rỡ hơn trong màu y trang nhã. Tỳ-khưu-ni Cát Lan ghé qua bến nước, nơi bà thường nghỉ chân mỗi sáng trước khi khất thực trở về. Trên cao, mặt trời đang chiếu những tia nắng mới, mặt nước lấp lánh như nở từng cánh hoa lung linh. Ni sư để bát một bên và ngồi xuống trên tảng đá, chấm rãi rửa đôi bàn chân. Khi dở chân lên khỏi mặt nước, ni sư nhìn thấy giọt nước nơi chân chảy xuống mặt sông, xuyên thủng làn da nước, tạo thành những vòng tròn loang ra rồi mất hút. Trong khoảnh khắc ấy, bà trực nhận được sự tiếp nối liên tục của thực tại; thấy rõ bản chất của dòng sông đang chảy trôi không ngừng kia, chính do từng giọt nước li ti kết hợp mà thành. Bất chợt trong tâm bà hiện lên những hình ảnh, hàng loạt những sự kiện không biết từ đâu có mặt… Chúng hiện hữu rồi mất hút... Tất cả, tất cả những hình ảnh, những kỉ niệm, những cảm giác vui buồn, hạnh phúc, đau khổ trước đây đều hiện rõ qua tâm, bà nhận ra chúng chỉ là ảo tưởng. Trước đây, chính chúng, những ảo giác ấy, đã chi phối cuộc đời bà. Nỗi đau khổ, phiền luỵ mà bà tưởng không thể thoát khỏi thì ra chỉ là ảo giác! Chính do không nhìn được những ảo tưởng nên ảo giác mới phát sanh! Toàn vẹn khối vận hành thân tâm của ni sư phơi bày rõ ràng dưới ánh sáng trí tuệ, chúng chỉ là những hiện tượng được kết nối liên tục!

Tỳ-khưu-ni Cát Lan khẽ nhắm mắt, một tiếng nổ vang dội phát sanh trong tâm, mọi ngóc ngách tăm tối đều được chiếu sáng!

Lặng lẽ đứng lên, quay người về hướng đông – nơi có Đức Phật đang hành Đạo, ni sư chậm rãi cúi xuống đảnh lễ, cất tiếng nho nhỏ:

“- Bạch Thế Tôn, việc cần làm con đã làm xong!”

 (Phóng tác chuyện tỳ-khưu-ni Pacatara)